Jerónimo de Ayanz: Austriarren gorteko nafar asmatzailea

Jerónimo de Ayanz y Beaumont (1553-1613) nafar jakintsu bat izan zen, hainbat arlotan nabarmendu zena, hala nola ingeniaritzan, asmakuntzan, musikan eta kosmografian. Guenduláin jaurerrian jaio zen, Iruñetik gertu, Nafarroako goi nobleziako familia baten baitan. Gaztetatik erakutsi zuen ezagutza eta zerbitzu militarrekiko zaletasuna. 14 urte zituela, Felipe II.aren gortera joan zen paje gisa, eta han arteetan, letren arloan eta zientzietan prestakuntza zabala jaso zuen, bere geroko ibilbide anitzerako oinarriak ezarriz.

Bere ibilbide militarra nabarmena izan zen; Tunisiako kanpainetan parte hartu zuen Juan de Austria-ren agindupean, Lombardian Alejandro Farnesiorekin, eta Flandrian, non larri zauritu zuten, ausardia eta indar itzelezko ospea irabaziz. Felipe II.ak errekonozimendua eman zion, eta Calatravako Ordenako zaldun izendatu zuen, baita Ballesteros eta Abanillako encomiendak eman ere. Horrez gain, hainbat kargu administratibo bete zituen, hala nola Murciako betiko erregidore eta Martoseko gobernadore izatea, non tokiko ekonomia eta obra publikoak sustatu zituen.

Asmatzaile gisa, Ayanz lurrun-makinaren diseinu eta erabileran aitzindaria izan zen. 1606an, lurrun-makina moderno baten lehen patentea erregistratu zuen, meatzetatik ura ateratzeko erabiltzen zena, Industria Iraultzari aurrea hartuz. Gainera, meatzaritzarako aireztapen-sistemak garatu zituen, zientzia-tresnak hobetu, eta haize-errotak eta labeak diseinatu zituen hainbat erabileratako. Bere sormenak itsas arlora ere zabaldu ziren; urpekaritza-kanpai bat eta murgiltzeko jantzi bat asmatu zituen, eta 1602an Felipe III.aren gortean arrakastaz frogatu zituen.

Ayanzen polifazetismoak arteak ere barne hartzen zituen; margolaria, abeslaria eta konpositorea zen, eta gorteko talentu artistiko eta musikalengatik nabarmentzen zen. Zientzia ezagutzak trebetasun artistikoekin konbinatzeko gaitasunak garaiko beste polimata handiekin alderatu zitekeen Errenazimenduko figura eredugarri bihurtu zuen.

Bere ekarpen esanguratsuak gorabehera, Jerónimo de Ayanz y Beaumonten figura nahiko ezezaguna izan da. Aroari aurrea hartu zioten bere aurrerapen teknologiko eta zientifikoek ingeniaritzan eta aplikatutako zientzietan izan zuten eragina aitortza zabalagoa merezi dute. 1613ko martxoaren 23an hil zen Madrilen, berrikuntzan eta ezagutzan aztarna ezabaezina utziz. Zentzu horretan, Nafarroako Unibertsitate Publikoak (UPNA) I+Gko Elektronika eta Komunikazio Zentroari nafar ospetsu honen izena eman zion, XVII. mendean egindako lan zientifiko eta ikertzaile oparoa omentzeko eta aitortzeko.